EngrammarUz

Imperatives - Buyruq gaplar!

1. Imperative nima?

Imperative — biror kishiga biror ishni qilishni aytish yoki qilmaslikni buyurish uchun ishlatiladigan gap shaklidir.

O‘zbek tilida buni odatda buyruq gap deb ataymiz. Lekin ingliz tilidagi imperative faqat qattiq buyruq uchun emas. U quyidagi ma‘nolarda ham ishlatiladi:

  • Buyruq: Open the door. — Eshikni och.
  • Iltimos: Please wait. — Iltimos, kuting.
  • Maslahat: Take a rest. — Dam oling.
  • Ko‘rsatma: Turn left. — Chapga buriling.
  • Ogohlantirish: Be careful! — Ehtiyot bo‘ling!
  • Taklif: Let‘s go. — Keling, ketaylik.

Asosiy fikr:

Imperative gaplarda odatda subject (ega) yozilmaydi. Gap to‘g‘ridan-to‘g‘ri fe‘lning asosiy shakli bilan boshlanadi.

2. Positive Imperative — Ijobiy buyruq

Ijobiy imperative yasash juda oson. Fe‘lning asosiy shakli (base form) ishlatiladi.

Base verb + ...

Ya‘ni to qo‘yilmaydi va fe‘lga -s, -ed, -ing qo‘shimchalari qo‘shilmaydi.

ImperativeTarjimasi
Open the door.Eshikni och.
Sit down.O‘tir.
Listen carefully.Diqqat bilan tingla.
Close your book.Kitobingni yop.
Come here.Bu yerga kel.

Eslab qoling:

Imperative‘da fe‘lning base form ishlatiladi:

Open ✅   Opens ❌

Go ✅   Goes ❌

Listen ✅   Listens ❌

3. Nega subject ishlatilmaydi?

Oddiy gaplarda subject kerak:

You open the door. — Sen eshikni ochasan.

Lekin imperative‘da kimga gapirilayotgani allaqachon tushunarli bo‘lgani uchun you odatda tushirib qoldiriladi:

Open the door. — Eshikni och.

Bu yerda yashirin subject — you.

Oddiy gapImperative
You sit down.Sit down.
You listen.Listen.
You wait here.Wait here.

4. Imperative + object

Imperative‘dan keyin object ham kelishi mumkin.

Verb + object

  • Open the window. — Derazani och.
  • Close the door. — Eshikni yop.
  • Read this book. — Bu kitobni o‘qi.
  • Call your mother. — Onangga qo‘ng‘iroq qil.
  • Take this bag. — Bu sumkani ol.

5. Negative Imperative — Inkor buyruq

Biror kishiga biror ishni qilmaslikni aytish uchun Don‘t + base verb ishlatiladi.

Don‘t + base verb + ...

Negative imperativeTarjimasi
Don‘t open the door.Eshikni ochma.
Don‘t touch it.Unga tegma.
Don‘t be late.Kech qolma.
Don‘t worry.Xavotir olma.
Don‘t forget.Unutma.

Muhim:

Don‘t dan keyin fe‘lning base formasi keladi.

Don‘t go ✅

Don‘t goes ❌

6. “Be” bilan Imperative

Be fe‘li imperative‘da o‘zining asosiy shaklida ishlatiladi.

Be + adjective / noun

  • Be careful! — Ehtiyot bo‘l!
  • Be quiet! — Jim bo‘l!
  • Be patient. — Sabrli bo‘l.
  • Be honest. — Halol bo‘l.
  • Be kind. — Mehribon bo‘l.
  • Be yourself. — O‘zing bo‘l.

Negative “Be”

Inkor shakli:

Don‘t be + adjective / noun

  • Don‘t be late. — Kech qolma.
  • Don‘t be angry. — Jahling chiqmasin.
  • Don‘t be afraid. — Qo‘rqma.
  • Don‘t be noisy. — Shovqin qilma.

7. “Please” bilan muloyim imperative

Imperative ba‘zan juda to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki qattiq eshitilishi mumkin. Uni muloyimroq qilish uchun pleaseishlatiladi.

  • Please sit down. — Iltimos, o‘tiring.
  • Please wait here. — Iltimos, shu yerda kuting.
  • Please help me. — Iltimos, menga yordam bering.
  • Please open the window. — Iltimos, derazani oching.

Please gapning oxirida ham kelishi mumkin:

  • Come in, please. — Kiring, iltimos.
  • Wait here, please. — Shu yerda kuting, iltimos.
  • Close the door, please. — Eshikni yoping, iltimos.

8. Imperative qayerlarda ishlatiladi?

Imperative‘ni faqat “buyruq” deb tarjima qilish to‘g‘ri emas. Vaziyatga qarab uning ma‘nosi o‘zgaradi.

A) Buyruq

Stop! — To‘xta!

Get out! — Tashqariga chiq!

B) Iltimos

Please help me. — Iltimos, menga yordam bering.

C) Maslahat

Take a break. — Tanaffus qil / Dam ol.

Drink more water. — Ko‘proq suv ich.

D) Ko‘rsatma

Turn right at the traffic lights. — Svetoforda o‘ngga buriling.

E) Ogohlantirish

Be careful! — Ehtiyot bo‘l!

Watch out! — Ehtiyot bo‘l!

9. “Let‘s” — Keling, ... qilaylik

Let‘s — let us qisqartmasi bo‘lib, biror ishni birgalikda qilishni taklif qilish uchun ishlatiladi.

Let‘s + base verb

  • Let‘s go. — Keling, ketaylik.
  • Let‘s start. — Keling, boshlaylik.
  • Let‘s eat. — Keling, ovqatlanaylik.
  • Let‘s study. — Keling, o‘qiylik.
  • Let‘s watch a movie. — Keling, kino ko‘raylik.

Let‘s oddiy imperative‘dan farq qiladi:

Go! — Bor! / Ket!

Let‘s go! — Keling, ketaylik!

10. “Let‘s not” — Keling, ... qilmaylik

Birgalikda biror ishni qilmaslikni taklif qilish uchun:

Let‘s not + base verb

  • Let‘s not argue. — Keling, tortishmaylik.
  • Let‘s not hurry. — Keling, shoshilmaylik.
  • Let‘s not talk about it. — Keling, bu haqda gaplashmaylik.
  • Let‘s not waste time. — Keling, vaqtni behuda sarflamaylik.

11. “Don‘t” va “Let‘s not” farqi

ShaklMa‘noMisol
Don‘t + verbBir kishiga qilmaslikni aytishDon‘t go.
Let‘s not + verbBirgalikda qilmaslikni taklif qilishLet‘s not go.

Don‘t go. — Borma.

Let‘s not go. — Keling, bormaylik.

12. “Do” bilan imperative‘ni kuchaytirish

Ba‘zan imperative oldidan do qo‘yilib, gapga kuchliroq urg‘u beriladi. Bu ayniqsa taklif, iltimos yoki samimiy undovlarda uchraydi.

Do + base verb

  • Do come in. — Marhamat, kiring.
  • Do sit down. — Marhamat, o‘tiring.
  • Do be careful. — Albatta, ehtiyot bo‘l.

Bu shakl kundalik oddiy buyruqdan ko‘ra ko‘proq urg‘u beradi.

13. “Never” bilan kuchli taqiq

Never + verb shakli “hech qachon ... qilma” ma‘nosini beradi.

Never + base verb

  • Never give up. — Hech qachon taslim bo‘lma.
  • Never lie. — Hech qachon yolg‘on gapirma.
  • Never touch this button. — Bu tugmaga hech qachon tegma.
  • Never forget your family. — Oilangni hech qachon unutma.

Neverning o‘zi inkor ma‘noga ega. Shuning uchun odatda undan keyin yana don‘t ishlatilmaydi.

Never give up. ✅

Don‘t never give up. ❌

14. Imperative + and / or

Imperative boshqa gap bilan and yoki or orqali bog‘lanishi mumkin.

Imperative + and

“Shuni qil, natijada ...” ma‘nosini beradi.

  • Study hard and you will pass the exam. — Qattiq o‘qi, shunda imtihondan o‘tasan.
  • Come early and we can talk. — Erta kel, shunda gaplasha olamiz.

Imperative + or

“Shuni qil, aks holda ...” ma‘nosini beradi.

  • Hurry up, or you‘ll be late. — Shoshil, aks holda kech qolasan.
  • Study, or you will fail. — O‘qi, aks holda yiqilasan.
  • Be careful, or you‘ll hurt yourself. — Ehtiyot bo‘l, aks holda o‘zingga zarar yetkazasan.

15. Ko‘rsatmalar va belgilar

Imperative ko‘rsatmalar, qoidalar, belgilar va yo‘riqnomalarda juda ko‘p ishlatiladi.

InglizchaO‘zbekcha
Keep the door closed.Eshikni yopiq holda saqlang.
Keep off the grass.Maysazorga kirmang.
Do not enter.Kirish taqiqlanadi.
Turn left.Chapga buriling.
Press the button.Tugmani bosing.

16. “Don‘t” va “Do not”

Don‘t va Do not ikkalasi ham inkor imperative yasaydi.

ShaklMisolTarjima
Don‘tDon‘t touch it.Unga tegma.
Do notDo not touch it.Unga tegmang.

Don‘t kundalik suhbatda juda keng tarqalgan.Do not esa ko‘pincha rasmiyroq yoki kuchliroq taqiq va ko‘rsatmalarda uchraydi.

17. Eng ko‘p uchraydigan xatolar

❌ You open the door!

✅ Open the door!

Imperative‘da odatda you ishlatilmaydi.

❌ Don‘t to go.

✅ Don‘t go.

Don‘t dan keyin to kelmaydi.

❌ Don‘t goes.

✅ Don‘t go.

Don‘t dan keyin fe‘lning base formasi keladi.

❌ Let‘s to go.

✅ Let‘s go.

Let‘s dan keyin to ishlatilmaydi.

❌ Let‘s don‘t go.

✅ Let‘s not go.

Let‘s ning inkori Let‘s not bo‘ladi.

❌ Don‘t be not late.

✅ Don‘t be late.

Imperative‘da ikki marta inkor ishlatish kerak emas.

18. Imperative shakllari — umumiy jadval

ShaklFormulaMisol
PositiveVerb + ...Open the door.
NegativeDon‘t + verbDon‘t open the door.
BeBe + adjectiveBe careful.
Negative BeDon‘t be + adjectiveDon‘t be afraid.
Let‘sLet‘s + verbLet‘s go.
Let‘s notLet‘s not + verbLet‘s not argue.
Strong emphasisDo + verbDo be careful.
Strong prohibitionNever + verbNever give up.

19. Real-life misollar

Teacher: Open your books.

— Kitoblaringizni oching.

Mother: Don‘t touch that!

— Bunga tegma!

Friend: Let‘s go to the cinema.

— Keling, kinoga boraylik.

Doctor: Take this medicine twice a day.

— Bu dorini kuniga ikki marta qabul qiling.

Someone: Be careful!

— Ehtiyot bo‘l!

Parent: Never talk to strangers.

— Hech qachon begona odamlar bilan gaplashma.

20. Tezkor mashq

Qavs ichidagi fe‘llardan foydalanib, to‘g‘ri imperative gaplarni tuzing.

  1. ______ the door. (open)
  2. ______ late. (not / be)
  3. ______ careful. (be)
  4. ______ to the teacher. (listen)
  5. ______ go home. (let‘s)
  6. ______ argue. (let‘s not)
  7. ______ give up. (never)
Javoblarni ko‘rish
  1. Open the door.
  2. Don‘t be late.
  3. Be careful.
  4. Listen to the teacher.
  5. Let‘s go home.
  6. Let‘s not argue.
  7. Never give up.

21. Xulosa — eng muhim qoidalar

  • Positive imperative: Base verb bilan boshlanadi.
    Open the door.
  • Negative imperative: Don‘t + base verb.
    Don‘t open the door.
  • Be imperative: Be + adjective.
    Be careful.
  • Negative Be: Don‘t be + adjective.
    Don‘t be late.
  • Let‘s: Birgalikda biror ishni qilish taklifi.
    Let‘s go.
  • Let‘s not: Birgalikda biror ishni qilmaslik taklifi.
    Let‘s not argue.
  • Please: Imperative‘ni muloyimlashtiradi.
    Please sit down.
  • Never: Kuchli taqiq.
    Never give up.
  • Imperative‘da odatda subject ishlatilmaydi.
  • Imperative‘dan keyin fe‘lning base formasiishlatiladi.